Ekosisteme örnek nedir hakkında güvenilir ve anlaşılır bir rehber arıyorsanız doğru yerdesiniz; Ugem olarak başlıyoruz.
Ekosisteme Örnek Nedir? Doğadaki Yaşam Ağını Anlamak
Bir sabah dışarı çıktığınızı düşünün. Yol kenarında küçücük bir ağaç var. Dallarında birkaç kuş, gövdesinde karıncalar, toprağında gözle zor seçilen canlılar bulunuyor. Yaprakların üzerine yağmur düşüyor, güneş toprağı ısıtıyor. Birkaç metre ilerideki göletin içinde balıklar yüzüyor, suyun üzerinde böcekler dolaşıyor.
İlk bakışta bunların her biri birbirinden bağımsız görünebilir.
Peki gerçekten öyle mi?
Ağaç toprağın suyuna, kuş ağacın meyvesine, böcek bitkilere, bitkiler güneş ışığına, toprağın içindeki mikroorganizmalar ise ölü organik maddelere bağlı. Birinin değişmesi diğerlerini de etkileyebiliyor.
İşte tam burada ekosistem kavramı ortaya çıkıyor.
Peki ekosisteme örnek nedir? Orman mı, göl mü, deniz mi, bir çöl mü? Aslında bunların tamamı olabilir. Hatta insan eliyle oluşturulmuş bir tarım alanı ya da belirli sınırlar içinde değerlendirilen bir şehir parkı bile ekosistem olarak incelenebilir.
Bu yazıda ekosistemin ne olduğunu, tarihsel olarak nasıl şekillenen bir bilimsel kavrama dönüştüğünü, farklı ekosistem örneklerini, canlı ve cansız unsurlar arasındaki ilişkileri ve günümüzde ekosistemlerin neden küresel bir tartışmanın merkezinde olduğunu ayrıntılı biçimde ele alacağız.
Ekosistem Nedir?
En basit tanımıyla ekosistem, belirli bir alandaki canlı varlıklar ile cansız çevrenin ve bunlar arasındaki etkileşimlerin oluşturduğu sistemdir.
Ekoloji açısından bakıldığında bir ekosistemi yalnızca hayvanların, bitkilerin veya mikroorganizmaların toplamı olarak düşünmek yeterli değildir. Hava, su, toprak, sıcaklık, ışık, mineraller ve iklim gibi cansız unsurlar da sistemin ayrılmaz parçalarıdır. OpenStax’ın biyoloji kaynaklarında da ekosistem, belirli bir bölgedeki biyotik ve abiyotik bileşenlerin bütünü olarak açıklanmaktadır.
OpenStax
+1
Bu nedenle bir ekosistemi şöyle düşünebiliriz:
Ekosistem = Canlılar + Cansız çevre + Etkileşimler + Enerji ve madde döngüleri
Ekosistemin temel bileşenleri
Bir ekosistemde iki büyük unsur grubu bulunur:
Biyotik faktörler: Bitkiler, hayvanlar, mantarlar, bakteriler ve diğer canlı organizmalar.
Abiyotik faktörler: Su, hava, toprak, güneş ışığı, sıcaklık, nem, mineraller ve pH gibi cansız çevre koşulları.
Üreticiler: Güneş enerjisini kullanarak organik madde üreten bitkiler, algler ve bazı mikroorganizmalar.
Tüketiciler: Bitkilerle veya diğer canlılarla beslenen hayvanlar.
Ayrıştırıcılar: Ölü organizmaları ve organik maddeleri parçalayan mantarlar ile bakteriler başta olmak üzere çeşitli mikroorganizmalar.
Buradaki önemli nokta, bunların ayrı ayrı kutular halinde yaşamamasıdır. Sürekli bir alışveriş vardır. Enerji sistem içerisinde akar; maddeler ise farklı biçimlere dönüşerek döngüye katılır.
Bir yaprağın toprağa düşmesi bile bu açıdan küçük bir olay değildir. Ayrıştırıcılar yaprağı parçalar, besin maddelerini yeniden çevreye kazandırır, bitkiler bu maddeleri kullanır ve yeni organik maddeler oluşur.
Düşünelim: Bir ekosistemde yalnızca bir canlı türünün değil, toprağın ve suyun da değişmesi bütün sistemi nasıl etkileyebilir?
Ekosistem Kavramının Tarihi Kökleri
Bugün günlük dilde oldukça sık kullandığımız “ekosistem” kavramının bilimsel tarihi düşündüğümüzden daha yenidir.
Arthur Tansley ve “ekosistem” kavramının doğuşu
“Ekosistem” terimi 1935 yılında İngiliz ekolojist Arthur Tansley tarafından ortaya atıldı. Tansley, ekolojinin temel çalışma biriminin yalnızca canlı toplulukları olmadığını; canlıların fiziksel ve kimyasal çevreleriyle birlikte değerlendirilmesi gerektiğini savundu. ABD Ulusal Park Servisi’nin ekoloji tarihine ilişkin kaynağı da Tansley’nin 1935 yılında ekosistem kavramını ortaya koyduğunu ve ekosistemi organizmalarla onların fiziksel ve kimyasal çevresinin etkileşimi olarak ele aldığını belirtiyor.
National Park Service
Bu fikir, ekoloji açısından önemli bir dönüşümdü.
Çünkü doğaya yalnızca “hangi canlı nerede yaşıyor?” sorusuyla bakmak yerine “bu canlılar çevreleriyle nasıl bir sistem oluşturuyor?” sorusu sorulmaya başlandı.
Lindeman ve enerji akışı
1942 yılında Raymond Lindeman’ın göller üzerine yaptığı çalışmalar, ekosistemde enerji aktarımının anlaşılmasına önemli katkı sağladı. Lindeman, bir göldeki besin ağının yalnızca canlıların birbirini yemesinden ibaret olmadığını; enerji ve maddelerin sistem içinde nasıl hareket ettiğini ortaya koyan yaklaşımın gelişmesine katkıda bulundu.
National Park Service
Böylece ekoloji giderek daha sistematik bir bilim haline geldi.
Bugün bir göle baktığımızda yalnızca balıkları değil;
Güneş ışığını,
Suyun sıcaklığını,
Algleri,
Zooplanktonları,
Balıkları,
Mikroorganizmaları,
Dip çamurunu,
Oksijen miktarını,
Besin maddelerinin döngüsünü
birlikte değerlendirebiliyoruz.
Düşünelim: Doğayı tek tek türlerin toplamı olarak görmek ile birbirine bağlı bir sistem olarak görmek arasında nasıl bir fark var?
Ekosisteme Örnek Nedir?
Gelelim en sık sorulan soruya: Ekosisteme örnek nedir?
Aslında bu sorunun cevabı oldukça geniştir. Çünkü ekosistemler yalnızca devasa doğal alanlardan oluşmaz.
1. Orman Ekosistemi
6
Orman, ekosistem örneği denildiğinde akla gelen en güçlü örneklerden biridir.
Bir ormanda ağaçlar yalnızca oksijen üreten varlıklar değildir. Aynı zamanda kuşlara yuva, böceklere yaşam alanı, memelilere besin ve mikroorganizmalara organik madde sağlar.
Orman ekosisteminde:
Ağaçlar ve diğer bitkiler üretici görevi görür.
Böcekler, geyikler ve bazı kemirgenler birincil tüketiciler olabilir.
Yırtıcı kuşlar ve etçil memeliler daha üst beslenme basamaklarında yer alabilir.
Mantarlar ve bakteriler ölü maddeleri parçalayarak besin elementlerinin yeniden kullanılmasına katkıda bulunur.
Toprak, su, sıcaklık ve güneş ışığı abiyotik çevreyi oluşturur.
Bir ağacın kesilmesi yalnızca bir ağacın kaybı anlamına gelmeyebilir. O ağaca bağlı kuşların yuvaları, böceklerin yaşam alanları, toprak koşulları ve mikroiklim de değişebilir.
Düşünelim: Bir ormanda tek bir ağacın kaybı gerçekten yalnızca “bir ağaç” kaybı mıdır?
2. Göl Ekosistemi
7
Göl de klasik bir sucul ekosistem örneğidir.
Göl suyunda algler ve su bitkileri üretici rolü üstlenebilir. Küçük su canlıları bunlarla beslenir. Balıklar daha küçük canlıları tüketir. Daha büyük balıklar veya kuşlar besin zincirinin üst basamaklarında yer alabilir.
Fakat burada suyun kimyasal özellikleri de en az canlılar kadar önemlidir.
Örneğin suya aşırı miktarda azot ve fosfor ulaşması alg çoğalmasını hızlandırabilir. Bu süreç, oksijen dengesini bozarak balıklar ve diğer su canlıları açısından ciddi sonuçlar doğurabilir.
Yani bir göldeki “su kalitesi”, ekosistemin geri kalanından bağımsız bir konu değildir.
Düşünelim: Bir göle dışarıdan giren tek bir kimyasalın etkisi neden yalnızca suyu değil, göldeki canlıların tamamını ilgilendirebilir?
3. Deniz Ekosistemi
6
Denizler ve okyanuslar son derece geniş ve karmaşık ekosistemlerdir.
Fitoplanktonlar, denizel besin ağlarının temel üreticileri arasında bulunur. Bunlarla beslenen küçük organizmalar, balıklar, deniz memelileri ve çeşitli avcı türler birbirine bağlı bir ağ oluşturur.
Burada besin zinciri ifadesinden çok besin ağı kavramı çoğu zaman daha açıklayıcıdır. Çünkü doğada bir canlı genellikle yalnızca tek bir türle beslenmez ve yalnızca tek bir canlı tarafından tüketilmez.
Bu nedenle bir türdeki değişim, ağın birçok noktasına yayılabilir.
Düşünelim: Okyanustaki görünmez derecede küçük canlıların azalması, çok daha büyük deniz canlılarını nasıl etkileyebilir?
4. Çöl Ekosistemi
6
Çöl ilk bakışta “yaşamın olmadığı” bir yer gibi görünebilir.
Oysa bu tamamen yanlış bir izlenimdir.
Çöl ekosistemlerinde su kıtlığı, yüksek sıcaklık değişimleri ve düşük yağış miktarı canlıların yaşam stratejilerini belirler.
Bazı bitkiler suyu uzun süre depolayabilir. Bazı hayvanlar geceleri aktif olur. Bazıları ise vücutlarındaki su kaybını azaltacak özel adaptasyonlara sahiptir.
Burada abiyotik faktörler, canlıların dağılımını ve davranışlarını güçlü biçimde şekillendirir.
Düşünelim: Bir canlıyı anlamak için yalnızca kendisine bakmak yeterli midir, yoksa yaşadığı çevrenin koşullarını da bilmek gerekir mi?
5. Tarım Ekosistemi
8
İnsanların oluşturduğu veya yoğun biçimde yönettiği alanlar da ekolojik sistemlerin konusu olabilir.
Bir tarım arazisinde:
Kültür bitkileri,
Toprak mikroorganizmaları,
Solucanlar,
Arılar ve diğer tozlaştırıcılar,
Zararlı böcekler,
Kuşlar,
Mantarlar,
Su,
Toprak mineralleri,
Güneş ışığı
birbirleriyle ilişki içindedir.
Bu nedenle tarım yalnızca “bitki yetiştirmek” değildir. Aynı zamanda bir agroekosistem yönetimidir.
Burada ekoloji ile ekonomi doğrudan kesişir. Çiftçinin verim beklentisi, su kullanımı, gübreleme, pestisit kullanımı ve biyolojik çeşitlilik arasında sürekli bir denge kurulması gerekir.
Düşünelim: Daha yüksek verim almak için ekosistemin bazı unsurlarını azaltmak, uzun vadede gerçekten daha yüksek verim anlamına gelir mi?
6. Şehir Ekosistemi
7
Ekosistem kavramının yalnızca “vahşi doğa” ile sınırlı olduğunu düşünmek yanıltıcıdır.
Şehirlerde de insanlar, kuşlar, böcekler, bitkiler, mikroorganizmalar, su sistemleri, toprak, hava ve yapılı çevre arasında sürekli etkileşim vardır.
Özellikle parklar, kent ormanları, sulak alanlar ve yeşil koridorlar şehir içindeki biyolojik çeşitlilik açısından önem taşır.
Bu noktada ekoloji ile şehir planlaması arasında güçlü bir bağ kurulur.
Ağaçlar gölge sağlar. Bitki örtüsü yağmur suyunun yönetimine katkıda bulunabilir. Yeşil alanlar çeşitli canlılar için habitat oluşturabilir.
Dolayısıyla şehirde bir ağacın varlığı yalnızca estetik bir mesele değildir.
Düşünelim: Bir kentin daha yaşanabilir olması için beton ve ulaşım kadar toprağa, suya ve canlı çeşitliliğine de ihtiyaç var mı?
Ekosistemde Enerji Akışı Nasıl Gerçekleşir?
Bir ekosistemin çalışmasını anlamanın en önemli yollarından biri enerji akışı kavramıdır.
Genellikle başlangıç noktası güneştir.
Bitkiler ve diğer fotosentetik organizmalar güneş enerjisini kimyasal enerjiye dönüştürür. Bu enerji daha sonra beslenme yoluyla diğer canlılara aktarılır.
Basitleştirilmiş bir örnek:
Güneş → Ot → Çekirge → Kurbağa → Yılan → Yırtıcı kuş
Fakat gerçek doğada bu kadar düz bir çizgi bulunmaz. Birden fazla türün birbirine bağlandığı karmaşık besin ağları vardır.
Enerji bir canlıdan diğerine aktarılırken önemli bir kısmı metabolik süreçlerde kullanılır ve ısı olarak çevreye yayılır.
Bu nedenle enerji, ekosistemde maddeler gibi sonsuza kadar aynı biçimde dolaşmaz.
Madde döngüleri neden önemlidir?
Karbon, azot, fosfor ve su gibi maddeler ise farklı süreçlerle ekosistem içinde yeniden dolaşır.
Örneğin:
Bitki → Hayvan → Organik atık/ölü madde → Ayrıştırıcılar → Toprak → Bitki
Bu döngüler ekosistemin devamlılığı açısından kritik öneme sahiptir.
Ekosistem ekolojisinin temel sorularından biri de zaten enerjinin ve besin maddelerinin canlılar ile çevre arasında nasıl depolandığı ve hareket ettiğidir.
OpenStax
Düşünelim: Enerji sürekli azalırken maddeler yeniden kullanılabiliyorsa, bir ekosistemin sürdürülebilirliğinde hangisinin döngüsel yapısı daha belirleyicidir?
Ekosistem Hizmetleri: Doğa Bize Ne Sağlıyor?
Ekosistemlerin önemi yalnızca hayvanların ve bitkilerin yaşamını sürdürmesiyle sınırlı değildir.
İnsan toplumu da ekosistemlerden sürekli yararlanır. Bu faydalar bilimsel literatürde ekosistem hizmetleri olarak incelenir.
Bunlar genel olarak:
Besin sağlama: Tarım ürünleri, balıkçılık, meyveler ve diğer doğal kaynaklar.
Su sağlama: Tatlı su kaynaklarının oluşması ve korunması.
Düzenleyici hizmetler: İklimin, suyun ve bazı doğal süreçlerin düzenlenmesine katkı.
Tozlaşma: Tarımsal üretimde kritik rol oynayan canlıların faaliyetleri.
Toprak oluşumu: Besin maddelerinin döngüsü ve toprak yapısının devamlılığı.
Kültürel hizmetler: Rekreasyon, estetik, eğitim ve kültürel değerler.
Bir başka ifadeyle doğa yalnızca “içinde yaşadığımız yer” değildir. Aynı zamanda gıda, su, malzeme, iklim düzenlemesi ve yaşam kalitesi açısından temel bir altyapıdır.
2005 yılında yayımlanan Millennium Ecosystem Assessment, dünya genelinde ekosistemlerin insan refahıyla ilişkisini değerlendiren büyük ölçekli çalışmalardan biri oldu. Çalışmaya 1.360’tan fazla uzman katıldı ve karasal, tatlı su ve deniz sistemleri birlikte incelendi.
Millennium Assessment
Çalışmanın en çarpıcı sonuçlarından biri, incelenen 24 ekosistem hizmetinin yaklaşık %60’ının bozulmakta veya sürdürülemez biçimde kullanılmakta olduğunun belirlenmesiydi.
Millennium Assessment
Bu rakam, “ekosistem” kelimesinin neden yalnızca biyoloji derslerinin konusu olmadığını gösteriyor.
Düşünelim: Temiz su, verimli toprak ve iklim düzenlemesi için doğaya bağımlı olduğumuzu fark ettiğimizde, doğayı yalnızca ekonomik kaynak olarak değerlendirmek yeterli olabilir mi?
Ekosistemlerin Bozulması Neden Güncel Bir Tartışma?
Bugün ekosistem konusu; biyolojiden iklim politikasına, ekonomiden tarıma, şehir planlamasından halk sağlığına kadar uzanıyor.
Millennium Ecosystem Assessment, son 50 yılda insanların ekosistemleri önceki dönemlere kıyasla çok daha hızlı ve kapsamlı biçimde değiştirdiğini ortaya koymuştu. Bu değişimin temel itici güçleri arasında gıda, tatlı su, kereste, lif ve yakıt talebindeki artış yer alıyordu.
Millennium Assessment
+1
Bugünkü tartışmada ise mesele daha da genişledi.
Biyoçeşitlilik ve ekosistem sağlığı
Bir ekosistemin içinde ne kadar fazla tür bulunduğu tek başına bütün hikâyeyi anlatmaz. Türlerin birbirleriyle ilişkileri, genetik çeşitlilik, habitatların birbirine bağlanması ve ekosistemin dış baskılara dayanabilme kapasitesi de önemlidir.
Bu nedenle modern koruma politikalarında yalnızca “kaç tür var?” sorusu değil, ekosistemin bütünlüğü, bağlantısallığı ve dayanıklılığı da gündemdedir.
İklim değişikliği ve ekosistemler
İklim değişikliği ekosistemleri etkilerken ekosistemlerdeki değişimler de iklim üzerinde sonuçlar doğurabilir.
Örneğin ormanlar karbon depolayabilir. Sulak alanlar çeşitli ekolojik işlevler sağlayabilir. Denizel ekosistemler karbon döngüsünün önemli parçalarını oluşturur.
Dolayısıyla iklim politikası ile doğa koruma politikası birbirinden tamamen ayrı düşünülemez.
Tarım ve gıda güvenliği
Gıda sistemleri de sağlıklı ekosistemlere bağımlıdır.
Toprak organizmaları, tozlaştırıcılar, su kaynakları ve doğal düşmanlar tarımsal üretimin görünmeyen ortaklarıdır.
Bu nedenle günümüzde agroekoloji, sürdürülebilir tarım, toprak sağlığı ve biyolojik çeşitlilik gibi kavramlar giderek daha fazla tartışılıyor.
Düşünelim: Bir ekosistemin bugün bize sağladığı faydayı artırmak uğruna yarın sağlayabileceği faydaları azaltıyor olabilir miyiz?
Ekosistem Restorasyonu Nedir?
Ekosistemlerin korunması kadar bozulmuş ekosistemlerin restorasyonu da günümüzde önemli bir konu.
Bir ekosistemi restore etmek, her zaman onu geçmişteki haline birebir döndürmek anlamına gelmez. UNEP, ekosistem restorasyonunu bozulmuş veya yok edilmiş ekosistemlerin iyileşmesine yardımcı olmak ve hâlâ sağlam olanları korumak olarak açıklıyor. Bazı durumlarda doğanın kendisini toparlamasına izin vermek yeterliyken, bazı alanlarda aktif müdahale gerekebiliyor.
UNEP – UN Environment Programme
Restorasyon yöntemleri arasında:
Yerli bitki türlerinin yeniden kullanılması,
Sulak alanların rehabilitasyonu,
Nehirlerde doğal akışın desteklenmesi,
Ormanların yeniden yapılandırılması,
Toprak bozulmasının azaltılması,
İstilacı türlerin kontrol edilmesi,
Habitatlar arasındaki bağlantıların güçlendirilmesi
sayılabilir.
Burada önemli bir ayrıntı var: Restorasyon her zaman “eskiyi aynen geri getirmek” değildir.
İklim değişiyor, insan nüfusu artıyor ve arazi kullanım ihtiyaçları devam ediyor. Bu nedenle günümüz restorasyon yaklaşımı çoğu zaman dayanıklı ve işlevsel ekosistemler oluşturmayı hedefliyor.
Düşünelim: Doğayı geçmişteki bir fotoğrafa geri döndürmeye çalışmak mı daha doğru, yoksa değişen koşullara dayanabilecek yeni bir ekolojik denge kurmak mı?
2030 Hedefi: Bozulmuş Ekosistemlerin %30’unu Restore Etmek
Ekosistem restorasyonu artık yalnızca bilim insanlarının tartıştığı bir konu değil.
2022’de kabul edilen Kunming-Montreal Küresel Biyoçeşitlilik Çerçevesi, 2030 yılı için 23 hedef belirledi. Bunlardan 2 numaralı hedef, 2030’a kadar bozulmuş karasal, iç su, kıyı ve deniz ekosistemlerinin en az %30’unun etkili restorasyon altında olmasını öngörüyor.
Convention on Biological Diversity
+1
Aynı çerçeve, 2030’a kadar kara, iç sular, kıyı alanları ve okyanusların en az %30’unun etkili biçimde korunması ve yönetilmesini de hedefliyor.
Convention on Biological Diversity
2026 itibarıyla bu hedeflerin uygulanmasını hızlandırmak amacıyla Target 2 Road Map adı verilen küresel iş birliği mekanizması da devrede. Bu yol haritası, 2030’a kadar bozulmuş ekosistemlerin %30’unun restorasyonu hedefine yönelik izleme, uygulama ve kapasite geliştirme çalışmalarını koordine etmeyi amaçlıyor.
Convention on Biological Diversity
Fakat hedef koymak ile hedefe ulaşmak arasında ciddi bir mesafe bulunuyor. Biyolojik çeşitliliğin korunması; arazi kullanımı, finansman, tarım, madencilik, enerji, kentleşme ve yerel toplulukların haklarıyla doğrudan bağlantılı.
Düşünelim: Dünyanın farklı bölgelerinde aynı restorasyon hedefini uygulamak mümkün mü, yoksa her ekosistemin kendi koşullarına göre farklı bir çözüm mü gerekiyor?
Ekosistemleri Koruma Tartışmasında İnsan Nerede Duruyor?
Bazen çevre sorunları konuşulurken insan ile doğa sanki iki ayrı tarafmış gibi anlatılıyor.
Oysa ekosistem kavramının kendisi bu ayrımı sorgulamamıza neden oluyor.
İnsan da ekolojik sistemlerin parçası.
Bir nehrin yönünün değiştirilmesi, bir ormanın tarım arazisine dönüştürülmesi veya bir kıyının yapılaşması yalnızca “doğaya müdahale” değildir. Aynı zamanda insanların suya, gıdaya, barınmaya, enerjiye ve ekonomik faaliyetlere ilişkin tercihlerini de yansıtır.
Bu nedenle ekosistemlerin geleceği yalnızca biyologların vereceği kararlarla şekillenemez.
Ekonomistler maliyetleri, şehir plancıları arazi kullanımını, mühendisler altyapıyı, hukukçular mülkiyet ve kullanım haklarını, sosyologlar toplum davranışlarını, yerel topluluklar ise bölgenin deneyimsel bilgisini ortaya koyar.
Millennium Ecosystem Assessment da ekosistem yönetiminde doğal ve sosyal bilimler ile politika yapıcılar arasındaki iş birliğinin önemini özellikle vurgulamıştır.
Millennium Assessment
Düşünelim: Ekosistemlerle ilgili kararlar yalnızca bilimsel verilerle mi alınmalı, yoksa o ekosistemle yaşayan insanların deneyimleri de karar sürecinin temel parçası mı olmalı?
Bir Ekosistemi Anlamanın En Basit Yolu
Bir dahaki sefere parka, sahile, ormana veya göl kenarına gittiğinizde çevrenize biraz daha farklı bakabilirsiniz.
Önce gördüğünüz canlıları düşünün.
Sonra görmediğiniz canlıları.
Toprağın altında neler var?
Suyun içinde neler yaşıyor?
Hangi canlı neyle besleniyor?
Ölü yapraklara ne oluyor?
Güneş ışığı sisteme nasıl enerji sağlıyor?
Yağmur yağdığında su nereye gidiyor?
Bir tür ortadan kalkarsa hangileri bundan etkilenebilir?
Bu soruların her biri bizi ekosistem düşüncesine biraz daha yaklaştırır.
Çünkü ekosistem, yalnızca belirli bir yerde yaşayan canlıların listesi değildir. Ekosistem; canlıların, cansız çevrenin, enerji akışının, madde döngülerinin ve türler arası ilişkilerin oluşturduğu dinamik bütündür.
Bu nedenle “ekosisteme örnek nedir?” sorusunun cevabı yalnızca “orman” ya da “göl” değildir.
Bir orman ekosistemdir.
Bir göl ekosistemdir.
Bir mercan resifi ekosistemdir.
Bir çöl ekosistemdir.
Bir tarım alanı ekosistem olarak incelenebilir.
Bir şehir parkı bile ekolojik ilişkilerin bütünü içinde değerlendirilebilir.
Asıl mesele, sınırları çizilmiş bir alan bulmak değil; o alan içerisindeki yaşam ve çevre arasındaki ilişkileri görebilmektir.
Sonuç: Ekosistem Bir Yer Değil, Bir İlişkiler Ağıdır
“Ekosistem nedir?” sorusunu yalnızca bir ders kitabı tanımıyla cevaplamak mümkün olsa da kavramın gerçek gücü, ilişkileri fark etmeye başladığımızda ortaya çıkar.
Bir kuşun yalnızca bir kuş olmadığını; ağaca, böceklere, meyvelere, suya ve iklime bağlı olduğunu fark ederiz.
Bir gölün yalnızca sudan oluşmadığını; planktonlardan balıklara, mikroorganizmalardan minerallere kadar uzanan karmaşık bir sistem olduğunu görürüz.
Bir ormanın yalnızca ağaçlardan oluşmadığını anlarız.
Ve belki de en önemlisi, insanın bu sistemlerin dışında duran bir gözlemci olmadığını fark ederiz.
Günümüzde ekosistem tartışmalarının giderek büyümesinin nedeni de budur. Ekosistemlerin bozulması yalnızca başka türlerin yaşam alanlarının kaybolması anlamına gelmez; gıda, su, sağlık, ekonomi, şehirler ve gelecek kuşakların yaşam koşullarıyla doğrudan bağlantılıdır.
UNEP’in aktardığı hesaplamalara göre 2030’a kadar 350 milyon hektarlık bozulmuş kara ve su ekosisteminin restore edilmesi, yaklaşık 9 trilyon dolarlık ekosistem hizmeti sağlayabilir; restorasyonun ekonomik faydalarının yatırım maliyetinin dokuz katından fazla olabileceği öngörülmektedir.
UNEP – UN Environment Programme
Bu rakamların ardında aslında oldukça sade bir gerçek var:
Doğa bize bir şeyler “sunmuyor”; yaşamımızı mümkün kılan sistemleri birlikte oluşturuyor.
Belki de bu yüzden bir sonraki park yürüyüşünde yalnızca güzel bir ağaca bakmak yerine kendinize şu soruyu sormak daha ilginç olabilir:
O ağacın yaşamasını mümkün kılan bütün sistemi görebiliyor muyum?
Kaynaklar
Millennium Ecosystem Assessment – Ecosystems and Human Well-being
Millennium Assessment
Millennium Ecosystem Assessment – Current State & Trends
Millennium Assessment
U.S. National Park Service – Odum’s Everglades Studies and Ecosystem Ecology
National Park Service
OpenStax – The Scope of Ecology
OpenStax
Convention on Biological Diversity – Kunming-Montreal Global Biodiversity Framework
Convention on Biological Diversity
Convention on Biological Diversity – Target 2: Ecosystem Restoration
Convention on Biological Diversity
UNEP – Decade on Ecosystem Restoration
UNEP – UN Environment Programme
Bu yazı ile Ekosisteme örnek nedir başlığında temel bir yol haritası oluşturmuş olduk.